Râvi ve Kadı

Bu kitap hicrî I. asır Basra'sında kadılık görevi ile hadis rivayeti arasındaki ilişkiyi inceler. Hadis rivayeti, fetva ve yargı faaliyetlerinin henüz belirgin ilmî ihtisas alanlarına ayrışmadığı bu dönemde kadılar, hukukî görev ile rivayet faaliyetinin aynı şahısta birlikte izlenebildiği önemli bir örneklem sunar. Araştırma, hicrî I. Asır boyunca Basra'da kadılık yaptığı tespit edilen on üç isim üzerinden kadılık görevinin hadis rivayetinin miktarı, kaynağı ve muhtevası üzerindeki etkisini, aynı görevi üstlenen kişilerin rivayet faaliyetleri arasındaki benzerlik ve farklılıkları ele alır. Kadıların hadis rivayetleri, hoca-talebe ilişkileri, aile bağları, hukukî görüşleri, ilmî çevreleri ve siyasi ilişkileri bu çerçevede birlikte değerlendirilir. İnceleme, Basra kadılarının hadis rivayeti bakımından yeknesak bir görünüm sergilemediğini ortaya koyar. Bazı kadılardan herhangi bir merfû veya mevkuf rivayet nakledilmezken bazı isimlerden yalnızca birkaç haber aktarılır. Buna karşılık daha geniş rivayet ağlarına sahip kadılar da vardır. Aile isnadlarının ve şahsî hoca-talebe ilişkilerinin belirginliği, rivayet faaliyetinin kadılık görevinden önce kurulmuş ilmî ve sosyal bağlar içinde de şekillendiğine işaret eder. Nakledilen hadislerin muhtevası da kadılık göreviyle doğrudan örtüşen ortak bir yönelim ortaya çıkarmaz. Bu tablo, aynı hukukî görevi üstlenen kişilerin hadisle ilişkilerinin şahsî, ailevî ve ilmî çevrelerine göre farklılaştığını gösterir. Çalışmanın son kısmında bu sonuçlar, hukukî görüşlerin zamanla daha eski otoritelere ve Hz. Peygamber'e nispet edildiği yönündeki hadis tarihi yaklaşımları çerçevesinde tartışılmıştır. Kadıların çok sayıdaki hükmünün sonraki nesillere kendi nispetleriyle aktarılması, hukukî malzemenin merfû rivayetlere doğru düzenli bir dönüşüm göstermemesi ve kadıların ortak bir rivayet profili sergilememesi, sistematik bir merfûlaştırma hareketini desteklememektedir. Basra kadıları bu yönüyle hicrî I. asırda hadis ve hukuk arasındaki ilişkinin şahıslar, aileler, ilmî çevreler ve farklı nakil biçimleri içinde çeşitlenen bir yapı arz ettiğini ortaya koyar.