Roma İmparatorluğu’nun Gerileme ve Çöküş Tarihi Dördüncü Cilt

'9 Ağustos 378. Adrianopolis ovasında imparator Valens, ordusunun büyük bölümüyle birlikte Gotların kılıcından geçer. Bir günde Roma, dört yüz yıllık askerî üstünlüğünü yitirir; o günden sonra Batı bir daha asla aynı olmaz. Edward Gibbon'ın Decline and Fall'unun bu dördüncü cildi, başlığında vaat ettiği büyüm ettiği, büyüt yıkımın gerçekten başladığı cilttir: Theodosius'un kanlı zaferleri, kadim tapınakların kapanması, Olimpos tanrılarının binlerce yıllık sessizliğinin başlangıcı, Hristiyan ortodoksisinin sapkınları yargıladığı ilk konsiller, imparatorluğun Doğu ve Batı diye ikiye bölünmesi, Alarik'in Gotlarının bin yılda hiç düşmemiş Roma şehrinin kapılarına dayanışı. Gibbon, antik dünyanın yavaş yavaş eriyişini eşsiz bir soğukkanlılıkla anlatır: bir taraftan Stilicho gibi yarı barbar generallerin imparatorluğu son anda kurtarma çabaları, diğer diğer taraftan saraylarda dönen entrikalar, ordularda Got askerlerinin çoğunluğa ulaşması, ve "Romalı" olmanın artık ne anlama geldiği sorusu. Bu, sadece bir çöküşün değil, bir uygarlığın kendi kimliğini kaybedişinin uyarımılcesinin hikâyesidir sınırların içeriden iğerler eridiği, kurumların adlarıyla yaşadığı ama ruhunu çoktan yitirdiği o garip ara dönem. Gibbon'ın kalemi keskin, ironisi acımasız, kavrayışı modern: yirmi birinci yüzyıl okuyucusu bu sayfaları okurk sık sık başını kaldıracak. Tarih tekerrür etmez ama kafiyelidir. Klasiklerin klasiği, kütüphanenizin olmazsa olmazı.