Türk Edebiyatında Manzum Devriyye

Devr edip geldim cihana yine bir devran olaBen gidem bu ten sarayı yıkıla vîran ola- Niyazî-i MısrîNereden gelip nereye gidiyoruz?Ne haldeydik ne hale döneceğiz?Gelen ve giden bir varlık var mı?Mevcût tek bir vücuttan mı ibaret?Yol ne, yolcu kim?Sorular, sorular, sorular…İslam'ı şerîat, tarîkat, marifet ve hakikat makamlarıyla yaşayıp sülûk çıkaran ehlullah, bu soruların cevaplarını tefekkür edip halen yaşayarak öğrenmişler, tecrübelerinden bir kısmını da devir/devriyye, devriyye-i ferşiyye/devriyye-i arşiyye gibi isimlerle kulaklarımıza fısıldamışlar yahut alenileştirip kelama dökmüşlerdir.Yazmasına yazmışlar ve belki de bir müşkilimizi halletmişlerse de bazı ifadeleriyle –sözde- geleneksel inanç yapısına aykırı vehmedilerek okuyanların zihninde bin bir soru bırakıp gitmişlerdir.Sahi nedir devir/devriyye gerçeği?Elimize aldığımız bir edebiyat lügatında bu kavram tarif edilirken ortalama bir üslupla derler ki: Hakk'ın zatından tecellî eden ilahî nûrun, cisimler aleminde manevî bir tertip dahilinde madenlerden bitkilere, bitkilerden hayvanata, hayvanattan insanlığa ve bu makamdan da insan-ı kamil mertebesine ulaşarak yine zuhur ettiği ilk varlığa yani Hakk’a dönmesidir. “Devriyye” ise bu tekamül fikrini işleyen mensur veya manzum eserlere verilen isimdir. Devir düşüncesi Kur'an ve hadîslerde örtülü olarak anlatılmaktadır. İlk dönem mutasavvıfları tarafından da çoğu zaman alenîleştirilmemiş, örtülü olarak kalmıştır. Mevzuu İhvan-ı Safa Resail’inde; İbn Miskeveyh’in Tehzibü’l-Ahlak’ında, İbn Arabî’in Fütûhat, Fusûs ve diğer bazı eserlerinde doğrudan veya dolaylı olarak anlatılmaktadır. Bu zevatın takipçileri olan Sadreddîn-i Konevî, Mevlana Celaleddîn-i Rûmî, Nasır-ı Hüsrev, Feyzî-i Hindî devir konusunu ele almışlardır. Bizim edebiyatımızda bu mevzu Yûnus Emre’den Niyazî-i Mısrî’ye, İbrahim Hakkı Erzurumî’den Osman Kemalî Hazretlerine gelinceye kadar pek çok Allah dostu tarafından ele alınmıştır. Onların sülûk tecrübeleriyle edindikleri bu tevhîd sırrı hi...