Nihânî Dîvânı (İnceleme-Metin)

Osmanlı İmparatorluğu'nun en sancılı dönemi XIX. asırda, zaman-mekân-coğrafya üçgeninde ilahi aşkla yoğrulmuş bir hakikat yolcusu. Muhammed Sâlih Nihânî (1805–1890) Somuncu Baba Hazretleri'nin dokuzuncu kuşaktan torunu olup onun dergâhında postnişînlik makamına erişmiştir. Hakikati, köklü bir medeniyetin izlerini taşıyan Darende topraklarında ve Tohma Nehri'nin akışında temaşa ve idrak eder. Yaşadığı coğrafyanın ayrılmaz bir parçası olan su çarkı, onun şiir dünyasında güçlü bir metafora dönüşür. Suyun kesintisiz akışı ile çarkın daimî dönüşü; ezelî kaynağından ayrılarak dünya gurbetine düşen insanın ney misali hasret ve arayışla örülü hikâyesini simgeler. Bu sembolik yapı, ilahi yolculuk serüveninde yaşanan paradoksal tecrübeleri ve insanın manevi dönüşümünü derin bir tasavvufi perspektifle dile getirmektedir.
Nihânî'nin, dedesi tarih bilgini Büyük İzzet Hasan Efendi'nin rahle-i tedrisinde yetişerek sağlam bir eğitim almış olması ve medrese hocalığı yapması onun klasik Türk edebiyatı kültürüne yakın olmasını sağlamıştır. Dolayısıyla onun sanat anlayışı tasavvufi duyarlılık ile medrese geleneğinin beslediği ilmî perspektifin birleştiği bir zeminde şekillenmiştir. Klasik Türk şiirinde yeni arayışların ortaya çıkması ve dilde sadeleşme eğilimlerinin güç kazanması, edebî ve kültürel dönüşüm Nihânî'nin şiir anlayışını da etkiler. Bu eser, XIX. yüzyılda tekke geleneği ile klasik Türk edebiyatı arasındaki etkileşimi ve bu iki geleneğin müşterek unsurlarını yansıtması bakımından önem arz etmektedir.
Kitap; giriş, metnin icelendiği üç bölüm ve sonuçtan oluşur. Giriş bölümünde XIX. yüzyıl klasik Türk edebiyatının genel görünümü ve bu dönemde tasavvufa olan eğilim hakkında bilgi verilmiştir. Birinci bölümde Nihânî'nin hayatı, edebî ve mutasavvıf kişiliği, nazîrecilik geleneğine katkısı ve eserleri açıklanmıştır. İkinci bölümde Dîvân biçim ve muhteva özellikleri açısından incelenmiş ve dönemin sosyo-kültürel hayatınının esere yansımaları üzerinde durulmuştur. Üçüncü ve son bölümde ise tek nüshanın tanıtımı yapılarak Dîvân'ın çeviriyazılı metni okuyuculara sunulmuştur.