Muʻtezile Kelâmında İnsan

Çalışmamız Muʻtezile kelâmında insanın ne olarak tanımlandığını tespit etmekle başlamaktadır. Ekol içerisinde insanın sadece ruh olduğunu ve hakikatini bunun temsil ettiğini iddia edenler bulunmaktadır. Bu iddianın karşısında ise insanın bedenden müteşekkil olduğunu hem hayatın hem de ahiretin acısını ve lezzetini beden vesilesi ile hissettiği/hissedeceği için hakikatinin de bundan ibaret olduğunu savunan diğer bir görüş yer almaktadır. Her iki iddianın tarafları söz konusu insanın ahlakiliği olduğunda ise ortak noktada birleşmektedirler. Çünkü ruhani veya bedeni bir hakikat taşıması fark etmeksizin, insanın bir varlık gösteriyor olması ahlakiliğini zorunlu kılmaktadır. Metnimiz insanın hakikatini soruşturmakla birlikte Muʻtezile teolojisinde insanın nasıl bir değer taşıdığına da odaklanmaktadır. Onların evren ve insan tasavvurları birbirine paralel bir seyir takip etmektedir. Her iki kavrama için atomcu perspektiften yorum yapmış olmaları bunun delillerinden sayılabilir. Fakat söz konusu Allah ve insan olduğunda Muʻtezile, her iki varlığın ayrıştığı ve birleştiği noktaları dile getirmek konusunda oldukça cesur davranmaktadır. Bu bağlamda insana yaratılırken neler yüklendiği, yüklenen şeyin hem Allah'ı hem insanı ne oranda ilgilendirdiğinin ipucunu vermek, bu çalışmanın amaçları içerisindedir. Muʻtezile'nin insana hangi kavramları yüklediği ve kavramların öncelikle Kur'ânî dayanaklarının olup olmadığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Hatta Kur'ânî verilerin akıl ile olan irtibatı ve insana kattığı ontolojik değerin ne olabileceği metnin ana gövdesini oluşturmaktadır. Son olarak insanın sadece insan olmaklığı sebebiyle sahip olduğu duygu ve psikolojik durumların Muʻtezile için ne ifade ettiği ve daha sonra bunların Allah-insan ilişkisinde nasıl bir fonksiyona sahip olduğu soruşturulmaktadır. Elde edilen verilere bütüncül bir şekilde bakıldığında Muʻtezile'nin amacı, insana ait olduğu teolojik değeri vermektir. Çünkü bu değerin tespiti onu yaratmış olan Allah'ın da ne oranda bir değere sahip olduğunu belirlemeye imkân vermektedir.