Kur’an’ın Hikmet Eksenli Okunuşu

Bu kitap, XVI. yüzyılın çok yönlü âlim ve sûfîlerinden Alâeddin Ali b. Hüsâmeddin el-Müttakî el-Hindî'nin (ö. 975/1567) el- Hikemü'l-İrfâniyye fî Meʿânî İrşâdiyye ve İşârâti Kur'âniyye adlı eserinin tenkitli neşrini, tercümesini ve tefsir merkezli tahlilini konu edinmektedir. Çalışmanın temel amacı, Müttakî el- Hindî'nin Kur'ân âyetlerini hikmet merkezli bir yorum tertibi içinde nasıl değerlendirdiğini ortaya koymak ve eserin işârî tefsir literatürüyle ilişkisini belirlemektir. Klasik işârî tefsir geleneği ile tasavvufî hikemiyat türünün kesişim noktasında yer alan bu eser, âyetleri mushaf sırasına göre değil; tevbe, takvâ, ilim, muhabbet ve sülûk gibi kavramlar etrafında ele alan muhtasar ve Kur'ân merkezli bir telif hüviyeti taşımaktadır. Kitap iki temel eksen üzerine kurulmuştur. Tahkik safhasında eserin tespit edilebilen yazma nüshaları karşılaştırılmış; Süleymaniye Kütüphanesi Bağdatlı Vehbi Efendi, nr. 757 nüshası,
müellif adını açık biçimde kaydetmesi, ferâğ kaydını ihtiva etmesi, hikmetleri numaralandırması ve okunaklı bir yazıya sahip olması sebebiyle asıl nüsha olarak tercih edilmiştir. Ulaşılabilen nüshalarda toplam 535 hikmetin yer aldığı tespit edilmiş; okuyucuya takip kolaylığı sağlamak amacıyla neşirde hikmetler numaralandırılarak sunulmuştur. Metin tesisinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi tarafından yayımlanan İSAM Tahkikli Neşir Kılavuzu'nda belirtilen usul ve esaslar dikkate alınmıştır. Dirâse kısmında ise müellifin âyet ile hikmet arasındaki bağı kurarken başvurduğu yöntemler tefsir disiplini açısından incelenmiştir. Yapılan inceleme sonucunda, Müttakî el-Hindî'nin âyethikmet ilişkisini kurarken iki temel yol izlediği tespit edilmiştir. Bunlardan ilki, âyet lafzının doğrudan hikmet cümlesine taşındığı lafzî iktibas; ikincisi ise âyetlerin delâlet alanından ahlâkî ve irşâdî sonuçların süzüldüğü bir tür tefsir istidlâlidir. Müellifin mukaddimede doğrudan iktibasları göstermek üzere kullandığını belirttiği " ق" rumuzu, bu yöntemin metin içinde bilinçli biçimde uygulandığını göstermektedir. Böylece eser, klasik sûre tertibine bağlı bir tefsir olmamakla birlikte, âyetleri hikmet dili içinde yeniden işleyen, tematik yapıya sahip muhtasar bir İşârî tefsir telifi olarak değerlendirilebilir.