İhtiyar Dost

Halit Ziya'nın ifadesiyle 22 tane "makale şeklinde hikâye yahut hikâye şeklinde makale"nin yer aldığı eserin hemen tamamında ana karakter, kitaba ismini veren "İhtiyar Dost", haydi doğrusunu söyleyelim, Halit Ziya'nın ta kendisidir. Kitaptaki ilk hikâyeyi yaralı ruhunu ondan başka kimsenin teselli edemediği Yegâne Dost'una tahsis etmiş. Yeni Bir Maraz'da Batı karşısında hissettiği aşağılık kompleksiyle kendi kültürel değerlerini küçümseme yolunu tutan cahil aydın profilini resmediyor. Sağır Osman, Manevi Kimya, Bir Garip Hikmet, "İhtiyar Dost"un etrafındaki nankör ve yalaka insan tiplerini ele alıyor. Bu tiplere tahammülünün sebebi ise insanı tanıma sanatında kendisine bol bol malzeme veriyor olmaları. Her Şeyin Ortası, Bir Lâhika, Eskinin Yeri adlı hikâyelerde Cumhuriyet'in Batıcı ideallerine bağlı olmakla birlikte hakiki bir sanatkâr olarak eski kültürün gerçekten kıymetli değerlerinin de yaşaması gerektiğini dile getiriyor. İnsanlığın geçmişten geleceğe doğru yürüyüşünde değer ölçülerinin de zaman zaman değişime uğradığını, bu sebeple gençliğin davranışlarına daha müsamahalı yaklaşmak gerektiğini belirtirken onlara dair umudunu da Kahve Beklerken, İffet Ölçüsü, Torun ve Dede, Yarın Kardeşler adlı hikâyelerde dile getiriyor.