Borç Kıskacındaki Osmanlı’nın Son Çırpınışları

Osmanlı Devleti, son yıllarında borçlarını ödeyebilmek için gelecekteki gelirlerini de teminat göstermek zorundaydı. Hazinenin her yeni kaynak arayışı, yabancı alacaklılara verilen güvenceleri artırıyor; mali düzeni sağlamak amacıyla yapılan anlaşmalar, devletin kendi gelirleri üzerindeki yetkilerini daraltıyordu. 1881 tarihli Muharrem Kararnamesi ile kurulan Düyun-ı Umumiye İdaresi, bu çıkmazın kurumsal karşılığıydı. Borçlar yeniden düzenlenmişti ama bağımlılık sona ermemişti.
1903 mali düzenlemelerinin hesaplarından demiryolu tahvillerinin faiz ve itfa yükümlülüklerine uzanan incelemeler, Osmanlı hazinesinin karşı karşıya bulunduğu güçlükleri somut rakamlarla ele alıyor. Tütün gelirlerini yöneten Reji İdaresi ile devlet arasındaki ilişkiler, yabancı sermayenin imtiyazları ve alacaklıların hakları etrafında şekilleniyor. Öte yandan Ziraat Bankası, tarım kooperatifleri, toprak meselesi ve makineleşme üzerine geliştirilen düşünceler, mali çıkmazdan kurtuluşun üretimle bağlantısını kuruyor. Böylece borçların nasıl ödeneceği kadar, onları yeniden doğuran ekonomik şartların nasıl değiştirileceği de tartışmanın merkezine yerleşiyor.
Parvus Efendi adıyla tanınan Alexander Helphand, Osmanlı'nın son dönemindeki iktisadi meseleleri sosyalist düşünce birikimi ve ekonomik bağımsızlık anlayışıyla değerlendirir. İkinci Meşrutiyet yıllarında Türk Yurdu çevresiyle kurduğu ilişkiler, onun görüşlerini dönemin millî iktisat tartışmalarıyla buluşturmuştur.