Azerbaycan Sahasında Yazılmış Çağatayca Bir Sözlük Lugat-i Nevayi

Tarihî vesikalara göre Türk dili, kullanıcılarının devingenliği, üretkenliği, cevvalliği sayesinde 2500 yıldan beri Asya’nın doğu ucundan Avrupa’nın ortalarına, Kuzey Buz Denizi’nden Hint Okyanusu’na kadar geniş bir coğrafyaya yayılmıştır. Türkler, bu zaman zarfında münasebete girdikleri milletlerin dillerinden pek çok kavramı ve bu kavramların karşılıkları olan sözcükleri kendi dillerinin kuralları çerçevesinde alıp işleyip işletmelerinin yanı sıra yeni kavramları kendi dillerinin kurallarıyla işaretleyerek idraklerini, izanlarını, izahlarını genişletmişlerdir. Bu süreçte münasebette bulundukları milletlerin kültürlerini derinden etkilemek suretiyle onların dillerine binlerce kelime verecek bir nüfuza sahip olmuşlardır. Türklerin bu yükselişiyle birlikte Türk dili de çeşitli bölgelerde zaman zaman ortak dil hüviyeti kazanmıştır. Türk kültürü hiç şüphesiz en canlı ve baskın dönemini İslamiyetten sonra yaşamıştır. İslamla birlikte İran’ın, Hindistan’ın, Anadolu’nun, Mısır’ın, Suriye’nin, Arabistan’nın, Mağrib’in kapılarını açan Türkler, kültür ve medeniyet noktasında terakki kaydederek eski dünyanın merkezine oturmayı başarmışlar, birden çok noktada siyasî merkezler, kültür çevreleri, sanat ve ilim yuvaları oluşturmak suretiyle sanat, kültür ve bilime katkıda bulunmuşlardır. İstanbul, Bursa, Bahçesaray, Tebriz, Kazan, Isfahan, Buhara, Semerkant, Herat, Delhi, Kaşgar gibi pek çok merkezde meydana getirilen ilmî ve edebî eserler sadece bu merkezlerde okunmamış, çoğaltılarak başka merkezlerde de takip, tanzir, taklit ve tercüme edilmiştir. Orta Çağ ve Yeni Çağ’da, bu merkezlerde yaşayan Türk aydını, Arapça ve Farsça eserlerin yanı sıra Türkçe eserleri de ilgi ve imkanları nispetinde takip etmiştir. Bu uzak coğrafyalardaki Türkçenin ortak olmaması, yek diğerinden farklılık arz etmesi sebebiyle başlangıçta Anadolu sahasında, Harezm ve Kıpçak Türkçelerinden Eski Türkiye Türkçesine tercümeler yapılmış, sonraları ise Çağatay Türkçesinden tercümelerin yanında bu lehçenin sözl...